 |
 |
 |
||
Historia
Krościenko leży starym szlaku handlowym z Sącza do kotliny nowotarskiej. Początki datują się na przełomie XII i XIII w., istniała tutaj osada służebna Zamku Pienińskiego. Od powstania Krościenko stało się ważnym ośrodkiem, przez które przebiegał słynny trakt Via Regia, którym z północy na południe przemierzały orszaki królewskie i karawany kupców. W 1348 roku miasto założył Kazimierz Wielki, władze sprawował samorząd mieszczański, ale dozór nad nimi sprawował starosta czorsztyński. Kazimierz Wielki lokował na prawie magdeburskim miasto noszące przez pierwsze lata nazwę "Crosno". Dopiero po jakimś czasie zaczęto nazywać miejscowość Krościenkiem. Dzisiejszy układ ulic i rynek pochodzi z czasów lokacji. Akt lokacyjny zwalniał mieszkańców z podatków na 20 lat. Mogli korzystać z wszystkich bogactw naturalnych w obrębie miasta. Przywileje zostały ograniczone przez kolejnych królów oraz starostów czorsztyńskich. Akt niestety nie zachował się, ponieważ spłonął podczas najazdu husytów. Od 1565 r. przy miejscowej parafii funkcjonowała szkoła. Jednaj tylko Ci najzasobniejsi i najzdolniejsi.
Przełom XVII i XVIII w. to okres kryzysu i upadku miasteczka. Gospodarkę miejscowych rujnowały przemarsze wojsk i epidemie. Zwłaszcza zaraza z II połowy XVII wieku miała dla miasta fatalny skutek doszło wówczas do niemal całkowitego wyludnienia Krościenka. Miasto ucierpiało też w czasie walk z Kozakami. Handlu nie zdołały nawet uratować nowe przywileje nadane przez króla Augusta III. Do funkcjonujących od XVI w. jarmarków w Zielone Świątki i na Wszystkich Świętych, dodano wówczas jarmarki na św. Annę i na św. Michała.
Specjalnością mieszkańców było flisactwo. Dostarczano ich wyroby aż do Gdańska, a najczęściej do Korczyna lub Szczucina na Wisłą. Po powstaniu Pienińskiego Parku Narodowego spław drewna z Pienin ograniczono. Rozpoczęto wówczas organizować spływy dla letników na tratwach przełomem Dunajca.
W latach 1768 - 1770 w okolicach Krościenka działały oddziały konfederatów barskich i ściągające je oddziały rosyjskie. Wyprzedzając rozbiory, w 1770 roku, Austria pod pozorem tworzenia kordonu sanitarnego przyłączyła przygraniczne tereny polskie (w tym Krościenko) do Węgier, a w 1772 r. do Galicji.
Po rozbiorach Polski Krościenko stało się własnością c.k. skarbu Austrii, od którego w 1812 roku zakupiła je rodzina Grossów. Wkrótce poszczególne dobra zostały wystawione na sprzedaż i dostawały się w ręce prywatne. Miejscowa ludność od wieków czerpała w Potoku Szczawnym tzw. "kwaśną wodę". W tym samym roku rozpoczęto budowę łazienek, a wodę ujęto w drewniane ocembrowanie i zaczęto wywozić do aptek w Krakowie i Lwowie. Grossowie wkrótce sprzedali majątek który od 1835 roku dzierżyła Teofila Cichulska, a po niej Michał Kulig i rodzina Dziewulskich. Ciekawe wydarzenie w historii miasta miało miejsce w kwietniu 1840 roku, kiedy to miasteczko nawiedziło wcale nic małe trzęsienie ziemi, odczuwalne nawet w Maniowach. W 1910 roku na tzw. Małym Rynku umieszczono popiersie Jagiełły dłuta Władysława Druciaka.
W latach 30 XIX wieku powstały, pierwsze, niezbyt rozbudowane uzdrowiska, jednak Szczawnica przysłaniała to zjawisko swoim szybkim rozwojem. Dopiero na początku XX wieku zaczęto interesować się Krościenkiem. W 1934 roku władze państwowe uznały Krościenko za uzdrowisko. Do kuracji używano wody z dwóch źródeł "Stefan" i "Michalina". W 1963 roku źródła upaństwowiono i przekazano pod zarząd PPU Szczawnica. w 1977 roku przystąpiono do modernizacji ujęć wód. Od 1980 roku można znów korzystać ze zdrojów "Stefan", "Michalina" oraz ze źródła "Maria". Niestety Krościenku nie było dane przerodzić się w sanatorium, odkryte tu źródła mineralne miały bowiem zbyt małą wydajność.
Przed I wojną światową rozmachu nabrał ruch letniskowy. W roku 1907 zostało otworzone biuro Towarzystwa Tatrzańskiego. W latach 30 znacznie wzrosła liczba turystów, w ciągu sezonu liczyła około 2500 tyś. letników. Oprócz tego stało się też bazą wypadową w utworzony w 1932 roku Pieniński Park Narodowy. Był to pierwszy w Polsce park narodowy, a zarazem pierwszy w Europie pograniczny park narodowy. Niestety w tym samym 1932 roku ze względu na zbyt małą liczbę mieszkańców Krościenko straciło prawa miejskie i stało się gminą. Podczas okupacji był tu silny ośrodek konspiracji. Już w pierwszych dniach okupacji stawili opór hitlerowcom. Tędy wiodły kurierskie szlaki Franciszka Koterby, odznaczonego po wojnie Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari. Mieszkańcy ponieśli wiele ofiar, jednak honor i głęboki patriotyzm nic pozwalały im na kolaboracje z okupantem. W 1942 roku powstała tajna organizacja "CENTRALA", która pod dowództwem ówczesnego wójta inżyniera Władysława Grotowskicgo walczyła przeciwko hitlerowskiej akcji "Goralenvolk".
W latach sześćdziesiątych, twórcą Ruchu "Światło-Życie", sługa boży ks. Franciszek Blachnicki zakupił w Krościenku dom przy ul. Kościuszki 28, tworząc w nim jeden z pierwszych ośrodków Ruchu. Od tego czasu Krościenko stało się jego centrum. Celem Ruchu jest odnowa życia religijnego. Ruch obejmuje dzieci, młodzież i rodziny. Najbardziej widocznym z zewnątrz przejawem działalności Ruchu są letnie rekolekcje oazowe. Najcenniejszym zabytkiem Krościenka jest kościół p.w. Wszystkich Świętych. Jest to świątynia murowana z elementami gotyckimi, zachowanymi mimo wielu przebudów. Wewnątrz zachowały się polichromie. Niestety malowidła, pomimo prac konserwatorskich z roku na rok są coraz mniej widoczne. Najstarsze z nich, w prezbiterium, pochodzą z II połowie XIV i z XV w. Północna ścianę nawy zajmuje malowidło z 1589 r. pędzla Jakuba Koraba przedstawiające życie Chrystusa. Cennymi elementami wyposażenia są: chrzcielnica z orłem i data 1493 - dar króla Jana Olbrachta, XVIII - wieczne rzeźby św. Piotra i Pawła, obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w ołtarzu głównym oraz drogi krzyżowej.
Zachował się zabytkowy układ urbanistyczny rynku oraz domy mieszczańskie z XIX wieku na południowej pierzei. Na ulicy Zdrojowej zachowało się wiele budynków o charakterze letniskowym. Interesujące są kapliczki wotywne budowane dla "odwrócenia zarazy": św. Rocha (z 1710 r.) przy ul. Zdrojowej oraz Kapliczka św. Kingi Pod Ociemnym, przy zielonym szlaku, zabudowana została w 1860 r. jako ekspiacja za zbeszczeszczanie cudownego źródła dokonane przez włoskiego robotnika.
W 1973 roku Krościenko przez połączenie się ze Szczawnicą straciło swoją tożsamość przez 10 lat występowało jako sztuczny twór Szczawnica - Krościenko. Zdecydowana większość mieszkańców Krościenka była przeciwna temu połączeniu, powstał 12 osobowy Komitet Obywatelski, którego przewodniczącym został dr Eugeniusz Rustanowicz. Po dwóch lalach bojów tej organizacji o odzyskanie suwerenności 2 listopada 1982 roku herb Królewskiego Miasta Krościenka ponownie ozdobił krościeński ratusz.
Dzisiejsze Krościenko, to malownicze uzdrowisko, otwarte na turystów z całej Polski, i zza granicy.
źródło:www.kroscienko.pl/historia.html
"Pieniny przewodnik" Józef Nyka
